Qarabağ xanlığının siyasi coğrafiyası
Xülasə
Bəhs olunan məqalədə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan Qarabağ xanlığının siyasi coğrafiyası və sərhəd məsələləri dərindən nəzərdən keçirilir. Elmi araşdırmalar sübut edir ki, xanlığın yerləşdiyi tarixi coğrafiya qədim zamanlardan etibarən Kür və Araz çaylarının qovuşduğu strateji arealı, həmçinin bu çaylar arasındakı bərəkətli düzənlikləri və uca dağlıq zonaları tam şəkildə əhatə etmişdir. Antik dövrün mənbələrinə əsasən, Qarabağ bölgəsi Qafqaz Albaniyasının ayrılmaz tərkib hissəsi olan Uti və Arsak vilayətlərindən ibarət idi. Albaniyanın sağ sahil əraziləri hesab edilən bu torpaqlar orta əsrlər boyu müxtəlif siyasi proseslərin mərkəzində olmuşdur. Dövrün mürəkkəb siyasi şəraiti və hərbi münaqişələri nəticəsində Qarabağın inzibati sərhədləri zaman-zaman dəyişmiş, əraziləri gah daralmış, gah da genişlənmişdir. Azərbaycan Səfəvi imperiyasının yüksəlişi ilə bu ərazidə geniş səlahiyyətlərə malik Qarabağ bəylərbəyliyi təsis edildi. Bu nəhəng inzibati vahid daha sonra müstəqil Gəncə və Qarabağ xanlıqlarının yaranması üçün fundamental ərazi-idatəetmə bazası rolunu oynadı. Pənahəli xanın əsasını qoyduğu Qarabağ xanlığı məhz Kür və Araz çayları arasındakı tarixi torpaqlarımızda müstəqil dövlət qurumu kimi bərqərar oldu. Tədqiqat işində xanlığın 21 mahal və 5 məliklikdən təşkil olunmuş daxili inzibati idarəetmə sistemi, paytaxt Şuşa qalasının unikal məhəllə strukturu və əhalinin demoqrafik tərkibi ilkin mənbələr əsasında geniş təhlil edilir. Məqalədə xanlığın sərhədləri, tərkibindəki mahalların coğrafi hüdudları və tarixi əhəmiyyət kəsb edən məntəqələri elmi dəqiqliklə təsvir olunur.