Türk halklarinin edebî mirasinda okuma okuryazarliğinin geliştirilmesinde geleneksel ve modern yaklaşımlar

Bu makalede, Türk halklarının edebi mirasında okuma yazarlığını şekillendirmenin geleneksel ve modern yaklaşımları bilimsel-pedagojik açıdan incelenmektedir. Okuma yazarlığı, Türk medeniyetinin en eski dönemlerinden itibaren insan düşüncesi ve manevi olgunluğun önemli bir göstergesi olarak kabul edilmiştir. Orhun-Yenisey yazıtlarından Mahmud Kaşgari, Yusuf Has Hacip, Ahmed Yesevi ve Alişer Navoi eserlerine kadar uzanan edebi mirasta okuma, anlama ve düşünme kültürü yüksek bir değer olarak yansıtılmıştır. Araştırmanın temel amacı, Türk medeniyetinin manevi ve kültürel zenginliği temelinde okuma yazarlığını geliştirme konusunda teorik ve pratik temelleri belirlemektir. Türk halklarının yazılı ve sözlü kaynaklarında – “Divanu Lugat-it Türk”, “Kutadgu Bilig”, “Hibbetü’l-Hakâyık”, “Dede Korkut Kitabı” gibi eserlerde okuma, kavrama ve düşünme kültürünün oluşum ilkeleri açıklanmıştır. Bu eserler, okuma faaliyetini yalnızca bilgi edinme süreci olarak değil, aynı zamanda ahlaki, estetik ve felsefi bir olgu olarak da yorumlamaktadır. Araştırmada, PIRLS uluslararası programı ölçütleri temel alınarak okuryazarlık kavramının bilişsel, dil-kültürel ve metodik bileşenleri açıklanmıştır. PIRLS modeli ile Türk pedagojik gelenekleri arasındaki benzerlikler ve farklılıklar analiz edilerek, ulusal ve uluslararası yaklaşımların bütünleşik bir modeli geliştirilmiştir. Makalede, Türk dünyası didaktik düşüncesinin temel ilkeleri – manevi olgunluk, okuma yoluyla düşüncenin geliştirilmesi ve söz aracılığıyla değerlerin aktarılması süreci bilimsel temelde ele alınmıştır. Modern okuryazarlık yeterliklerini geliştirmede edebi metinler üzerinde çalışma yöntemleri – analitik okuma, bağlamsal analiz ve etkileşimli değerlendirme yaklaşımları sunulmuştur. Araştırmada, geleneksel okuma kültürünü dijital çağa uyarlamanın gerekliliği gerekçelendirilmiştir. Türk halklarının edebi mirası, okuyucu kişiliğini ulusal kimlik, ahlaki düşünce ve estetik anlayış aracılığıyla şekillendiren temel bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, okuryazarlığı geliştirmede Türk manevi mirası ile PIRLS değerlendirme sistemi arasında uyum sağlayan kavramsal bir model önerilmiştir. Bu model, öğretmen yetiştirme sürecinde yenilikçi pedagojik düşünmeyi, edebi metni analiz etme becerisini ve öğrencilerde eleştirel düşünceyi geliştirmeye hizmet etmektedir. Araştırma bulguları, öğretmen yetiştirmede Türk edebi mirasının kullanımının etkinliğini gerekçelendirirken, modern eğitimde ulusal ve kültürel uyumu güçlendirmektedir.