“Kutadgu Bilig”də “könül/gönül” konsepsiyasının qiymətləndirilməsi

Araştırmanın amacı, Türkçenin kavramlar dünyasının önemli unsurlarından biri olan “gönül” kavramını dil-kültür bağlamında sistematik olarak inceleyerek anlambilimine ve kültürdilbilimine değer kazandırmaktır. Bütün Türk dil ailesi, söz varlığı yönünden zengin ve anlatım gücü bakımından yüksektir. Söz varlığı içinde çok yaygın kullanılan “köňül /gönül” kavramı Yusuf Has Hacib’in XI. yüzyılda yazdığı Kutadgu Bilig’de sıkça yer almıştır. Soyut kavramlar bakımından çok zengin olan Türkçenin bu alanıyla ilgili, özelikle de soyut düşünce ve duyguları ifade eden kavramların içinde “köňül /gönül” hakkında yazılan bilimsel çalışmalar da yeterli değildir. Bu çalışmamızda Türkçenin XI. yüzyıldaki yazılı eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig’de yer alan “köňül/gönül” kavramının geçmiş olduğu mısralar ya da beyitler anlambilim ve kültürdilbilim çerçevesinde incelenip değerlendirilmiştir. Gönül kelimesi şiir dilinin de en sık kullanılan ögelerinden biridir. Bu açıdan “gönül” tam bir şiir kelimesidir. Bütün sevenler sevmişler, ermişler şiire gönül bağlamışlardır. Böylesi inanlar için gönül adamı adlandırması yaygındır. Bir bakıma gönül Türkçenin sözvarlığının yalnızca bir ögesi değil; aynı zamanda çağrışımdan yana alabildiğince zengin, dallı budaklı bir kavramı, alanı geniş mi geniş bir kelimesidir. Türkçede gönül kelimesi, yüklendiği anlam ve değerler sebebiyle tanımı yapılması da zor bir kavramdır. Gönül yalnızca bir kavram ya da varlığıdeğil pek çok göstergeyi işaret etme özelliğine sahiptir. Bundan dolayı kelimelerle Türkçenin iç dünyasına çok çeşitli bağdaştırmalar katar. Geniş bir anlam zenginliğine ve kullanım imkânı olan kavramdır. Türkçenin söz varlığı içerisinde özel bir yeri olan gönül kelimesinin anlamları geniş bir soyut düşünce dünyasını da yansıtma görevini yapmaktadır. Dîvânu Lûgati’Türk’te “köňül” kelimesini açıklamış ve köňüllü: gönüllü, istekli, köňüldeş “gönül arkadaşı, gönüldeş” köňüllen- “gönüllenmek; çocuk-düşünmek ve anlamak; arzu etmek” gibi türevleri vardır. Milletlerin ihtiyaç duydukları şeylere, hayat tarzlarına, dünyayı algılayış biçimlerine, değerlerine bağlı olarak çeşitli organ adlarıyla deyimler üretirler. Kimi toplumlarda soyut duygular için karaciğeri, kimisi göbeği, kimisi de kalbi merkeze alarak metaforlar yoluyla soyut ve somut kavramlara ad verir; toplumun genel düşünce ve duygu yapılarına göre söz varlığı oluşturur. Türkçede “gönül” sözcüğüyle kurulan söz varlığı ögelerinin ifade ettiği toplumsal duygu bildirimleri Kutadgu Bilig’de de görülür. “köňül>gönül” kelimesinin kültürel ve fikrî anlamı, Türk milletinin XI. yüzyılda “gönül” sözcüğüne yüklediği değerin tespiti bu çalışmayla ele alınmıştır. Gönül, Türk edebiyatının anonim, âşık tarzı ve dinî-tasavvufi Türk edebiyatı başta olmak üzere neredeyse her sahasında kullanılmış bir kültür sözcüğüdür. Özellikle halk şiirinde, şarkılarda, türkülerde, atasözü ve deyimlerde yer almaktadır.