Türk mənşəli toponim və ləqəblərin bozqurd arxetipi ilə əlaqəsi

Azərbaycan folkloru rəngarəng nümunələrlə təmsil olunur. Bozqurd obrazına müxtəlif folklor janrlarında kifayət qədər rast gəlinir. Bu növlər arasında bu gün unudulmuş arxaik növlərə də rast gəlirik. Bozqurd türk mifologiya sisteminin əsas personajlarından biridir. Türklər qədim zamanlardan bəri fiziki gücə deyil, mənəvi gücə önəm vermişlər. Qədim türk təfəkkürünə görə, canavar insanlara zərər vermir, əksinə, çətin vəziyyətə düşəndə insanları xilas edir. Bozqurd xarakteri ilə türkün xarakteri üst-üstə düşdüyündən türklər Bozqurdu öz simvolu kimi qəbul edirlər. Bütün bunlardan da anlaşıldığı kimi, pantürk mifoloji düşüncə sisteminə aid olan heyvan arxetipləri (ilkin obrazlar) içərisində ən zəngin simvolizmə malik obraz Bozqurddur. Bu obrazın kosmoloji semantikasında ilk əcdad, xilaskar, qəhrəman, totem himayədarı, hərbi komandir və s. bütün əsas mifoloji funksiyalar meydana çıxır.Bu, açıq şəkildə göstərir ki, qurd obrazı türk mifoloji düşüncəsinin ən dərin, ən qədim təbəqəsi ilə bağlıdır və bu düşüncənin ilk başlanğıc obrazlarından (arxetiplərindən) biridir. Bozqurd arxetipinin ən mühüm semantik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, türk mifoloji-kosmoloji düşüncə tarixi boyu mifik obraz kimi öz funksiyasını itirməmiş və müxtəlif transformasiyalarla yaşamağa davam edir. Bu kontekstdə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında Bayburanın oğlu Bamsı Beyrəyin atasının adı və onun qurdla əlaqəsi (Baybura – Bəy qurd, Beyrək – Börü), Qorqudun qurd kultu ilə əlaqəsi, Salur Qazanın qurd kultunu müqəddəs sayması və s. yerləşir. Türk milli düşüncə və mədəniyyət tarixində Bozqurd arxetipi kimi çoxsaylı hadisələr davamlı və fasiləsizdir. Məhz bu cəhət Bozqurd obrazının türk folklor-mifoloji düşüncəsində qurdla bağlı obrazları, motivləri və süjetləri birləşdirən mifoloji hekayəyə çevrilməsinə səbəb olur. Türk milli-mədəni fikir tarixində belə arxetipik obrazlar vardır ki, onlar bütün milli düşüncə tarixini əhatə edir. Bu arxetiplər həmin fikrin poetik quruluşunu, kosmoloji mahiyyətini, etnopsixoloji orijinallığını əks etdirir, onun daşıyıcısına, milli simvollarından birinə çevrilir. Boz canavar arxetipi belə simvol-obrazlardan biridir. Türk düşüncəsinin mifik başlanğıclarından bu günə qədər milli-mədəni fikir tarixində öz funksiyasını davam etdirir. Bu baxımdan Bozqurd arxetipinin yeni kontekstlərdə araşdırılması Azərbaycan folklorşünaslığının aktual elmi istiqamətlərindən birini təşkil edir. “Bozqurd” bir mifologiya (obraz və motiv) olaraq türk düşüncə və mədəniyyət tarixində ümumiyyətlə kifayət qədər geniş yayılmışdır. Miflərdə, əfsanə və rəvayətlərdə, dastanlarda, atalar sözləri və məsəllərdə, inanc sistemlərində və s. təmsil olunur. geniş şəkildə mövcuddur. Bozqurd arxetipinin ən mühüm semantik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, türk mifoloji-kosmoloji düşüncə tarixi boyu mifik obraz kimi öz funksiyasını itirməmiş və müxtəlif transformasiyalarla yaşamağa davam edir.