Zəngəzur folklorunda arxaik türk dünyagörüşünün izləri: adət, inanc və mifoloji motivlər

Zəngəzur folkloru uzun tarixi inkişaf prosesində formalaşmış, müxtəlif dünyagörüşü qatlarını özündə birləşdirən zəngin şifahi ənənə sistemlərindən biridir. Bu ənənənin tərkibində məişət davranışları, mərasimlər, inanclar, mifoloji təsəvvürlər və xalq poetikası nümunələri bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə çıxış edir. Məqalədə Zəngəzur folklorunda müşahidə olunan bəzi arxaik elementlər qədim türk dünyagörüşü ilə müqayisəli müstəvidə araşdırılır. Tədqiqatın əsas obyektini od və ocaqla bağlı təsəvvürlər, su, ağac və daşın sakrallaşdırılması, mövsüm və təsərrüfat mərasimləri, yas və dəfn adətləri, toy mərasimləri, eləcə də Al anası, ərən və qurd kimi mifoloji obrazlar təşkil edir. Araşdırmada əsas diqqət folklor faktlarının yalnız zahiri oxşarlığa əsaslanaraq müəyyən tarixi ənənənin birbaşa davamı kimi təqdim edilməməsinə yönəldilir. Qədim türk mifoloji düşüncəsi ilə Zəngəzur folkloru arasında paralellər müəyyənləşdirilərkən tipoloji uyğunluq, funksional oxşarlıq və mümkün tarixi-mədəni əlaqə bir-birindən fərqləndirilir. Odun qoruyucu və təmizləyici funksiyası, ocağın ailə və nəsil davamlılığı ilə əlaqələndirilməsi, su və ağacın sakral məna qazanması, keçid mərasimlərinin ritual strukturu və müəyyən mifoloji obrazların funksiyaları bu baxımdan təhlilə cəlb olunur. Tədqiqat göstərir ki, Zəngəzur folklorunda qorunan arxaik elementlər dəyişməz formada deyil, sonrakı dini, sosial və mədəni proseslərin təsiri altında yenilənmiş şəkildə yaşamışdır. Bu səbəbdən həmin materialların öyrənilməsi zamanı həm qədimlik göstəricilərinin, həm də onların sonrakı transformasiyalarının nəzərə alınması vacibdir.